پانصد سال پیش، در زمستان ۱۵۲۴-۱۵۲۵، گروههایی از دهقانان در حومه آلمان به دنبال جذب نیرو بودند. این آغاز جنگ دهقانان آلمان بود، بزرگترین قیام در اروپا پیش از انقلاب فرانسه. هدف دهقانان سرنگونی نظام رعیتی و ایجاد جامعهای عادلانهتر بر اساس کتاب مقدس مسیحی بود.
برای ماهها، آنها صومعهها و قلعههای اربابانشان را تصرف کردند. تا مارس ۱۵۲۵، ارتشهای دهقانی به دهها هزار نفر از الزاس تا اتریش و از سوئیس تا ساکسونی گسترش یافته بودند.
دهقانان البته شکایات اقتصادی داشتند، اما از پیام آزادی یا "Fryheit" به زبان آلمانی که توسط الهیدان مارتین لوتر تبلیغ میشد نیز الهام میگرفتند؛ کسی که بهتازگی اصلاحات پروتستانی را آغاز کرده بود.
با این حال، رد قاطعانه لوتر از خواستههای دهقانان به شکست سنگین آنها کمک کرد.
من یک پژوهشگر اصلاحات هستم و فهرست مطالبات دهقانان را در کتابم درباره مناظرات آن دوره گنجاندهام. پرسش درباره مشروعیت قیام دهقانان یکی از مهمترین مناظرات آن زمان بود.
پیام آزادی لوتر
در سال ۱۵۱۷، هشت سال پیش از جنگ دهقانان آلمان، لوتر با ۹۵ تز خود اصلاحات را آغاز کرد. این تزها باور لوتر را منعکس میکردند که پاپ و کلیسای کاتولیک با فروش آمرزشنامهها از فقرا سوءاستفاده میکنند و پولشان را برای وعده دروغین بخشش گناهان میگیرند.
لوتر بهجای آن آموخت که خداوند گناهان مؤمنان را آزادانه میبخشد. در یکی از معروفترین رسالههای اولیهاش، «آزادی یک مسیحی»، که در سال ۱۵۲۰ نوشته شد، لوتر استدلال کرد که چون مسیحیان تنها با ایمان نجات مییابند یا «توجیه» میشوند، کاملاً از نیاز به انجام کارهایی برای کسب رستگاری آزادند. این شامل روزهداری، زیارت و خرید آمرزشنامهها میشد.
حملات لوتر به کلیسای کاتولیک، کشیشان و راهبان بهسرعت تندتر شد. او و متحدانش آنها را بهخاطر غارت دهقانان و فقرا از طریق ربا - عملی که وام دادن پول با نرخ بهره بالا بود - مورد انتقاد قرار دادند. از آنجا که کتاب مقدس هیچ پشتیبانی برای چنین اعمالی ارائه نمیداد، آنها استدلال کردند که فقرا باید از آنها آزاد باشند.
دوازده ماده
لینال روپر، پژوهشگر اصلاحات، در کتابش در سال ۲۰۲۵ با عنوان «تابستان آتش و خون» استدلال میکند که عنصر مذهبی جنگ دهقانان محوری بود. دهقانان آلمانی از اولین کسانی بودند که سعی کردند پتانسیل انقلابی تعالیم اصلاحات را برای مبارزه با بیعدالتی اجتماعی و اقتصادی آزاد کنند.
تلاشهای دهقانان در این راستا را میتوان در مهمترین بیانیه مطالباتشان، یعنی «دوازده ماده»، مشاهده کرد. این مواد ریشه در ایدههای اصلاحات داشتند و از جمله خواستار حق هر روستا برای انتخاب کشیش خود و معافیت از پرداختها و وظایفی بودند که در کتاب مقدس یافت نمیشدند.
مهمترین پیام آزادی در ماده سوم بود: «با توجه به اینکه مسیح همه ما را بدون استثنا رهایی داده و نجات داده است… با کتاب مقدس سازگار است که ما باید آزاد باشیم.» این فریادی برای برابری بود که بر اساس رستگاری مسیح برای همه، چه غنی و چه فقیر، پایهگذاری شده بود.
دوازده ماده بهطور شگفتانگیزی موفق بودند و در عرض دو ماه ۲۵ بار چاپ شدند. از آنجا که اکثریت قریب به اتفاق دهقانان بیسواد بودند، این تعداد حیرتانگیز بود.
برای طبقات پایین، اصلاحات نوید شکستن نهتنها انحصار معنوی کلیسای کاتولیک، بلکه نظام فئودالی ریشهداری را میداد که آنها را سرکوب میکرد. اشتیاق آنها به آزادی در عین حال محکومیت رعیتداری بود.
دهقانان حاضر بودند برای تأمین آزادی خود سلاح به دست گیرند. در زمستان ۱۵۲۴-۱۵۲۵، دهقانان توانستند بدون خونریزی زیاد قلعهها و صومعهها را تصرف کنند. اما از بهار ۱۵۲۵، قیام بهطور فزایندهای خشونتآمیز شد. در روز عید پاک، دهقانان بهطور شوکهکنندهای دو دوجین شوالیه را در شهر واینسبرگ آلمان قتلعام کردند. سیل خونریزی به دنبال آمد.
رد لوتر از دهقانان
اگرچه لوتر ممکن است الهام اولیه را برای دهقانان فراهم کرده باشد، او شورش آنها را به تندترین شکل ممکن محکوم کرد. در رسالهاش «اندرز به صلح»، لوتر شکایت کرد که دهقانان «آزادی مسیحی را کاملاً جسمانی کردهاند»، که «همه را برابر میکند… و این غیرممکن است.»
در پاسخ به شورش، لوتر رسالهای با عنوان «علیه گروههای قاتل و دزد دهقانان» منتشر کرد. او بهطور بدنام نوشت: «هر کس که میتواند، باید بزند، بکشد و خنجر بزند» به دهقانان شورشی. حاکمان دقیقاً همین کار را کردند.
اشراف در ابتدا در برابر تهاجمات اولیه دهقانان کند عمل کرده بودند، اما وقتی سرانجام ارتشهای خود را سازماندهی کردند، دهقانان هیچ شانسی نداشتند. در میدان نبرد، سوارهنظام اشراف و توپخانه برترشان شورشیان را بهطور وحشیانهای سرکوب کردند. بسیاری از کسانی که از میدان نبرد گریختند، شکار شده و اعدام شدند.
تعداد دقیق کشتهشدگان مشخص نیست، اما تخمینها حدود ۱۰۰,۰۰۰ نفر را نشان میدهد. همانطور که روپر اشاره میکند، «این قتلعامی در مقیاسی عظیم بود.»
پیامدها برای اصلاحات
تاریخنگار انگلیسی، آ. گ. دیکنز، بهطور معروف اصلاحات را یک «رویداد شهری» توصیف کرد، به این معنا که تحولات مهم این جنبش در شهرها رخ داد. جنگ دهقانان آلمان نشان میدهد این ایده اشتباه است.
در سالهای اولیهاش، اصلاحات امیدها و رویاهای آلمانیها را چه در شهر و چه در روستا برانگیخت. برای دهقانان و مردم شهرها، به نظر میرسید که فرصتی برای بازسازی کامل یک جامعه ناعادلانه را نوید میدهد.
رد لوتر از دهقانان پیامدهای بلندمدت مهمی داشت. تصمیم او به حمایت از شاهزادگان، اصلاحات را از یک جنبش مردمی به عملی دولتی تبدیل کرد. هر کجا که اصلاحطلبان پروتستان میرفتند، به دنبال همکاری با مقامات رسمی بودند. همکاری نزدیک رهبران مسیحی و مقامات سکولار برای قرنها ادامه یافت.
از سوی دیگر، دهقانان اروپا نسبت به رهبران مسیحی که به نظر میرسید آنها را رها کردهاند، محتاط شدند. قیامهای اجتماعی در قرنهای بعد ویژگی مذهبی درگیری ۱۵۲۵ را از دست دادند و در انقلاب فرانسه که کاملاً سکولار بود به اوج خود رسیدند.
منبع